Депортації на українсько-польському пограниччі 1944−1951 років як об’єкт та суб’єкт культурної пам’яті, історичної політики
2026, 13, No. 13
NAS of Ukraine, Ivan Krypiakevych Institute of Ukrainian Studies
Center for Ukrainian-Polish Relations Research
Publication date
Publishing model
License type
Field
Discipline
Language of publication
Downloads
PDF 279 KB
Number of views:67
Number of downloads:18
Crossref citations:0
Altmetric score:0
Abstract
The problem of cultural memory of Ukrainians deported from the Polish-Ukrainian borderlands has been actualized, and the historical policy of the authorities of independent Ukraine and Poland regarding the neutralization of the legacy of violence and traumatic memory has been analyzed. It is argued that the deportations of Ukrainians from Lemkivshchyna, Nadsiannia, and Kholmshchyna in 1944−1951 became a repressive instrument of the national policy of the communist regimes of the USSR and Poland, serving as a means of punishment (administrative and criminal). The author agrees with the conclusion of Polish historian Grzegorz Motyka that the 'Vistula' deportation action of 1947 constituted ethnic cleansing organized by the Polish communist authorities against Ukrainians. The commemorative measures of Ukrainian authorities and civil society regarding the honoring of memory markers (places) of the deported in Ukraine and Poland are demonstrated.
Bibliography
Andrusechko P., Chy ye zhyttia pislia aktsii „Visla”? [v:] „Ukrainskyi Almanakh 2013”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Varshava 2013, s. 46−48.
Artymyshyn Yu., Spilnota deportovanykh ukraintsiv iz polsko-ukrainskoho prykordonnia: dyskurs mists pamiati v Ukraini ta Polshchi [v:] Ukrainski markery istorii Polshchi: transformatsii druhoi polovyny XX – pochatku XXI stolittia, red. M. Lytvyn, Universytetska knyha, Lviv−Sumy 2024, s. 157−190.
Baikienich D., Adaptatsiia ukraintsiv z Polshchi v kolhospakh skhidnykh oblastei URSR u druhii polovyni 1940-kh rokiv [v:] „Ukrainskyi Almanakh 2013”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Varshava 2013, s. 257−266.
Bazhan O., Prymusovi vyselennia naselennia Ukrainskoi RSR u 1930-kh – na pochatku 1950-kh rokiv: dynamika, kontynhent, masshtaby [v:] Rosiia – Ukraina: zrady, soiuzy, viiny, red. M. Lytvyn. Libra Terra, Lviv−Ternopil 2024, s. 531−545.
Davydiuk R., Ukrainska politychna emihratsiia v Polshchi: Sklad, struktura, hromadsko-politychni praktyky na terytorii Volynskoho voievodstva, Lviv−Rivne 2016.
Deportatsii. Zakhidni zemli Ukrainy kintsia 30-kh – pochatku 50-kh rr. Dokumenty, materialy, spohady, red. Yu. Slyvka ta in., Lviv 1996, t. 1. 1939−1945, t. 2. 1946−1947, Lviv 1999; t. 3. Spohady, Lviv 2002.
Drozd R., Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944−1989, Warszawa 2001.
Drozd R., Ukraińcy w Polsce wobec swojej przeszłości (1947−2005), Słupsk 2013.
Dzievierskyi M., Pamiat i mobilizatsiia. Mii holos na II Konhresi ukraintsiv u Polshchi [v:] „Ukrainskyi Almanakh 2013”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Varshava 2013, s. 64−74.
Hakh I., Muzei „Lemkivshchyna”: kulturno-istorychna spadshchyna, Lviv 2024.
Horkiv I., Pro fundamenty [v:] „Ukrainskyi Almanakh 2013”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Varshava 2013, s. 57−59.
Iliushyn I., Vazhka ukrainsko-polska istorychna spadshchyna [v:] „Ukrainskyi Almanakh 2013”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Varshava 2013, s. 217−230.
Kabachii R., Spivpratsia Ukrainskoi Povstanskoi Armii i Armii Kraiovoi proty vyselennia ukraintsiv z Polshchi [v:] „Ukrainskyi Almanakh 2013”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Varshava 2013, s. 231−240.
Kalishchuk O., Zakulissia Volynskoi trahedii: pro radianskyi chynnyk ukrainskopolskoho protystoiannia [v:] Rosiia – Ukraina: zrady, soiuzy, viiny, red. M. Lytvyn, Lviv 2022, s. 511−518.
Kalishuk O., (Ne)pamiat i markuvannia publichnoho prostoru: pryklad Volyni43 [v:] Ukrainski markery istorii Polshchi: transformatsii druhoi polovyny XX −pochatku XXI stolittia, Lviv−Sumy 2024, s. 191−211.
Khakhula L., „O historii trzeba rozmawiać”. Wspołpraca kulturalna Zakładu Narodowego im. Ossolińskich i Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki im. Wasyla Stefanyka jako polityka historyczna (koniec XX – początek XXI wieku) [w:] „Czasopismo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich”, 2021, t. 32, s. 105–124.
Khakhula L., „Rizuny” chy pobratymy? Suchasni polski dyskursy pro Ukrainu, Instytut ukrainoznavstva im. I. Krypiakevycha NAN Ukrainy, Lviv 2016.
Khruslinska I., Aktsiia „Visla” bula zlochynom proty liudianosti, https://zbruc.eu/node/117125 [dostup: 16.11.2026].
Khruslinska I., Unykaiuchy rozmov pro istoriiu, budemo „shchaslyvo” zhyty u virtualnii diisnosti [v:] „Ukrainskyi Almanakh 2013”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Varshava 2013, s. 52−56.
Kitsak V., Lytvyn M., Problema ukrainsko-polskoho pohranychchia v roky Druhoi svitovoi viiny: brytanski, polski, amerykanski ta radianski vyklyky [v:] Ukrainski markery v istorii Polshchi: transformatsii druhoi polovyny XX – pochatku XXI stolittia, red. M. Lytvyn, Universytetska knyha, Lviv−Sumy 2024, s. 157−190.
Kolańczuk А., Ukraińscy emigranci polityczni w życiu naukowym, kulturalnym, społecznym i gospodarczym w II RP, Przemyśl 2017.
Kolańczuk А., Obόz internowania oraz ukraiński cmentarz wojenny w Pikulicach pod Przemyślem (1918−1921), Przemyśl 2017.
Kolianchuk O., Uvichnennia neskorenykh. Ukrainski viiskovi memorialy 20−30-kh rr. XX st. u Polshchi, Instytut ukrainoznavstva im. I. Krypiakevycha NAN Ukrainy, Lviv 2003.
Kolianchuk O., Za nashu i vashu svobodu. Uchasnyky ukrainskykh vyzvolnykh zmahan 1917−1921 rokiv. Mistsia pamiati v Polshchi. Dovidnyk, Vydavnytstvo „Kolo”, Drohobych 2014.
Kozak M., Pomiany, Hospody, dushi sluh tvoikh, Vydavnychyi viddil „Svichado”, Peremyshl−Lviv 2002.
Makar Yu., Hornyi M., Makar V., Saliuk A., Vid deportatsii do deportatsii. Suspilnopolitychne zhyttia kholmsko-pidliaskykh ukraintsiv (1915−1947), Chernivtsi 2011, t. 1, s. 135−173.
Misiło E., Akcja „Wisła”. Dokumenty, Warszawa 1993.
Motyka Gr., Akcja „Wisla” ’47. Komunistyczna czystka etniczna, Wydawnictwo literackie, Warszawa 2023.
Motyka Gr., Stryjek T., Zajączkowski M., Międzynarodowe aspekty akcji „Wisla”, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2020.
Motyka Gr., Ukraińska partyzantka 1942−1960, Warszawa 2006.
Nitochko I., Vernyhora M., 126 dniv. Istoriia ostannoi deportatsii, Pres-kurier, Odesa 2016.
Pavliuk M., Selo nad Ratoiu [v:] „Visnyk Liubachivshchyny”, 2007, № 15, s. 69−74.
Pidsumkove komiunike [v:] Ukraina – Polshcha: vazhki pytannia, t. 10, Varshava 2006, s. 360−361.
Pisuliński J., Przesiedlenie ludności ukraińskiej z Polski do USRR w latach 1944−1947, Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2009.
Po wysiedleńczej akcji „Wisła” 1947 r., pod red. W. Mokrego, Krakόw 1997.
Pohrom. Hrubeshivshchyna, vesna 1944, red. I. Halahida, M. Ivanyk, Ukrainskyi Katolytskyi Universytet, Lviv 2015.
Polska – Ukraina: trudna odpowiedź. Dokumentacja spotkań historykow (1994−2001). Kronika wydarzeń na Wołyniu i w Galicji Wschodniej (1939−1945), NDAP, Ośrodek Karta, Warszawa 2003.
Polska i Ukraina w latach trzydziestych – czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwów służb specjalnych, t. 2. Przesiedlenia Polaków i Ukraińcow 1944−1946, ed. W. Chudzik i in., Warszawa 2000.
Portnov A., Nauka u vyhnanni: naukova i osvitnia diialnist ukrainskoi emihratsii u mizhvoiennii Polshchi (1919−1930), Kharkiv 2008.
Prakh B., Dukhovenstvo Peremyskoi yeparkhii ta Apostolskoi administratsii Lemkivshchyny, t. 1: Biohrafichni narysy (1939−1989), t. 2: Dokumenty i materialy, Ukrainskyi Katolytskyi Universytet, Lviv 2015.
Pro vnesennia zmin do Zakonu Ukrainy vid 16.07.2025 № 4540-IX „Pro vidnovlennia prav osib, deportovanykh za natsionalnoiu oznakoiu” shchodo vyznannia deportovanymy hromadian Ukrainy, yaki u 1944−1951 rokakh buly prymusovo pereseleni z terytorii, na yakykh kompaktno prozhyvalo ukrainske naselennia ta yaki na toi chas vkhodyly do skladu Polskoi Respubliky, https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/4540-20#Text [16.11.2025].
Repatriacja czy deportacja. Przesiedlenie Ukraińcόw z Polski do USRR 1944−1946, erd. E. Misiło, t. 1. Dokumenty 1944−1945, Warszawa 1996, t. 2. Dokumenty 1946, Warszawa 1999.
Savchuk O., Zavershennia deukrainizatsii Kholmshchyny ta Pidliashshia v khodi provedennia viiskovoi aktsii Operatyvnoi hrupy „Visla” [v:] „Ukrainskyi Almanakh 2013”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Varshava 2013, s. 241−256.
Serhiichuk V., Trahediia ukraintsiv Polshchi, Ternopil 1997.
Serhiichuk V., Ukrainskyi zdvyh: Zakerzonnia, 1939−1947, Ukrainska Vydavnycha Spilka, Kyiv 2004.
Siwicki M., Dzieje konfl iktow polsko-ukraińskich, t. 3, Tyrsa, Warszawa 1994.
Slobodian V., Tserkvy Kholmskoi yeparkhii, Naukove tovarystvo im. Shevchenka, Lviv 2005.
Spodarek H., Zhyttia pislia aktsii „Visla” ye, ale deportatsiia vyznachyla yoho napriamky [v:] „Ukrainskyi Almanakh 2013”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Varshava 2013, s. 49−51.
Stryjek T., Jakiej przeszłości potrzebuje przyszłość? Interpretacje dziejow narodowych w historiografii i debacie publicznej na Ukrainie 1991−2004, Warszawa 2007.
Svarnyk H., Arkhivni ta rukopysni zbirky Naukovoho tovarystva im. Shevchenka v Natsionalnii bibliotetsi u Varshavi. Kataloh-informator, Ukrainskyi Arkhiv, Varshava−Lviv−Niu-York 2005.
Syrnyk Ia., Aktsiia „Visla” yak element pobudovy komunistamy „mononatsionalnoi derzhavy” [v:] „Visnyk Liubachivshchyny” 2007, № 15, s. 7−9.
Szagała R., Wiszka E., Ukraińcy w Warszawie, Wydawnictwo Adam Marszałek, Warszawa 2010.
U poshukakh pravdy pro aktsiiu „Visla”. Zbirnyk dopovidei i materialiv konferentsii, prysviachenoi aktsii „Visla”, Obiednannia ukraintsiv u Polshchi, Peremyshl 1998.
Ukraina – Polshcha: vazhki pytannia, t. 10, Varshava 2006.
Ukrainski zhertvy Kholmshchyny i pivdennoho Pidliashshia u 1939−1944 rr., red. I. Ha lahida, M. Ivanyk, Ukrainskyi Katolytskyi Universytet, Lviv 2021.
Verkhovetska A., „Tse rishennia superechyt istorychnii pravdi ta pravu”: v Ukraini ta Polshchi hostro krytykuiut rishennia polskoho Instytutu natsionalnoi pamiati pro prypynennia rozsliduvannia operatsii „Visla”, https://naszwybir.pl/akcjawisla[dostup: 16.11.2026].
Wiszka Е., Emigracja ukraińska w Polsce 1920−1939, Toruń 2001.
Wiszka Е., Prasa emigracji ukraińskiej w Polsce. 1920−1939, Toruń 2001.
Yakshcho aktsiia „Visla” ne zlochyn – shcho zh todi zakon?, https://zbruc.eu/node/117133?fbclid=IwAR2RtJ6SyINrlNWBOvByMq-Q_y0rzHTKmhhCJe4MTlN17akagj2l9kUx38E [dostup: 16.11.2026].
Yavozhno. Spohady viazniv polskoho kontsentratsiinoho taboru, red. B. Huk, M. Ivanyk, Obiednannia Ukraintsiv „Zakerzonnia”, Peremyshl−Toronto−Lviv 2007.
Zaiava Koordynatsiinoi rady obiednannia „Zakerzonnia” u zviazku iz 60-richchiam aktsii „Visla” [v:] „Visnyk Liubachivshchyny”, 2007, № 15, s. 10−11.
Zhuk O., Spohady pro zhyttia i borotbu 1939−1947 rr. [v:] „Visnyk Liuba chivshchyny”, 2007, № 15, s. 41−44.