Polityczne przyczyny powstania Chmielnickiego w opiniach szlachty Rzeczypospolitej

Polish Nobility’s Opinions on the Political Reasons behind the Khmelnytsky Uprising

dr hab. Mariusz R. Drozdowski
Uniwersytet w Białymstoku (Polska)
ORCID: 0000-0002-2132-9687

Tom 6/2019

Typ publikacji: oryginalny artykuł naukowy

DOI: 10.32612/uw.23535644.2019.pp.67-81

Strony: 67-81

Język artykułu: polski

Streszczenie:

The article discusses the political reasons for the Khmelnytsky Uprising, as they were expressed in the opinions of the nobility of the Polish-Lithuanian Commonwealth. The outbreak of the Cossack insurrection led by Bohdan Khmelnytsky with the beginning of 1648, which from the first moment stimulated the broad strata of Ukrainian society and quickly transformed into a national liberation war, provoked terror in broad circles of the nobility. An additional factor influencing the mood of the noblemen was the growing awareness of Khmelnytsky’s political ambitions, the implementation of which was a deadly threat to the current political system of the Polish-Lithuanian Commonwealth. Therefore, the main part of the publication is devoted to discussing the views of the nobility on the subject of political motives underlying the Cossacks’ armed resistance against the Polish-Lithuanian Commonwealth. These opinions fundamentally influenced the noblemen’s assessment of the nature of the uprising. Detailed analysis is presented concerning such sources as correspondence, lauda, and sejmik instructions as well as occasional and journalistic literature. It is emphasised that there was a conviction among the nobility of the Republic of the political motives of the Cossack uprising. This conviction was based mainly on the news coming to the noblemen about Khmelnytsky’s aspirations to separate Ukraine and build an independent state entity, referred to by the nobility as the Russian Principality. Understanding of the emancipatory aspirations of the insurgents by the gentry had a huge impact on the shape of the Republic of Poland’s policy towards the events in Ukraine in the second half of the seventeenth century. Consequently, one of its main goals was to stop the movement that posed a threat to the wholeness and existence of the state.

Słowa kluczowe: Zaporozhian Cossacks, Khmelnytsky Uprising, Ukraine, Russian state, nobility, integrity, Commonwealth

Bibliografia:

  • Opracowania
  1. Borowiak A., Powstanie kozackie 1638, Inforteditions, Zabrze 2010.
  2. Drozdowski M.R., Od Wereszczyńskiego do Wiśniowieckiego. Koncepcje uregulowania kwestii kozackiej w Rzeczypospolitej w końcu XVI i pierwszej połowie XVII w., [w:] Człowiek w Europie. Migawki z podróży człowieka poprzez dzieje, red. M. Franz, B. Siek, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011.
  3. Gawęda M., Powstanie kozackie 1637, Inforteditions, Zabrze 2007.
  4. Kaczmarczyk J., Bohdan Chmielnicki, wyd. 2, Ossolineum, Wrocław 2007.
  5. Latacz E., Bałaban Jerzy h. Korczak, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 1, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1935.
  6. Lep`âvko S., Kozacʹkì vìjni kìnciâ XVI st. v Ukraïnì, Siverianska dumka, Černìgìv 1996.
  7. Serczyk W.A., Na dalekiej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.
  8. Serczyk W.A., Na płonącej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny 1648–1651, Avalon, Warszawa 1998.
  9. Ŝerbak V.O, Antifeodalʹnì ruhi na Ukraïnì naperedodnì vizvolʹnoï vìjni 1648–1654 rr., Naukova dumka, Kyiv 1989.
  10. Ŝerbak V.O., Formuvannâ kozacʹkogo stanu v Ukraïnì (druga polovina XV – seredina XVII st.), Kyiv 1997.
  11. Wójcik Z., Dzikie Pola w ogniu. O Kozaczyźnie w dawnej Rzeczypospolitej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1961.
  12. Wójcik Z., Wojny kozackie w dawnej Polsce, seria „Dzieje narodu i państwa polskiego”, t. 2, z. 27, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1989.
  • Archiwa
  1. Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Radziwiłłów, dz. VI, nr 36.
  2. Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Publiczne Potockich, ks. 32.
  3. Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, rkps 90.
  4. Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie, rkps 2576.
  5. Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie, Teki Naruszewicza, t. 142
  6. Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, rkps 8323.
  7. Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Teki Pawińskiego, nr 6.
  8. Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego, rkps Steinwehr, F 37/III.
  9. Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu, rkps 3564.
  10. Lʹvìvsʹka nacìonalʹna naukova bìblìoteka Ukraïni ìmenì V. Stefanika Nacìonalʹnoï akademìï nauk Ukraïni, f. 5, nr 225/II, nr 646/1, nr 2098/II.
  • Inne źródła
  1. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, t. 21: Lauda wiszeńskie 1648–1673, t. 24: Lauda sejmikowe halickie 1575–1695, wyd. A. Prochaska, Lwów 1911–1939.
  2. Baraboj A.Z., Butič I.L., Katrenko A.N., Kompan E.S. (red.) Dokumenty ob Osvoboditelʹnoj vojne ukrainskogo naroda 1648–1654 gg., Naukova dumka, Kyiv 1965.
  3. Jakuba Michałowskiego, wojskiego lubelskiego, a później kasztelana bieckiego, księga pamiętnicza z dawnego rękopisma będącego własnością Ludwika hr. Morsztyna wydana staraniem i nakładem c.k. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez A. Z. Helcla, Kraków 1864.
  4. Kochowski W., Historya panowania Jana Kazimierza, t. 1, wyd. E. Raczyński, Poznań 1859.
  5. Biedrzycka A. (red.), Korespondencja Stanisława Koniecpolskiego: hetmana wielkiego koronnego 1632–1646, Societas Vistulana, Kraków 2005.
  6. Mowca polski albo wielkich senatorów powaga i ojczysta wymowa oratorów, sejmowe i pogrzebne mowy do głośnej wieków potomnych pamięci podane, t. 1, wyd. J.K. Pisarski, Kalisz 1683.
  7. Ochmann-Staniszewska S. (red.), Pisma polityczne z czasów panowania Jana Kazimierza Wazy 1648–1668. Publicystyka–Eksorbitancje–projekty–materiały, t. 1: 1648–1660, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989.
  8. Radziwiłł A.S., Pamiętnik o dziejach w Polsce, t. 3: 1647–1656, tłum. i oprac. A. Przyboś, R. Żelewski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980.
  9. M. Nagielski (red.), Relacje wojenne z pierwszych lat walk polsko-kozackich powstania Bohdana Chmielnickiego okresu „Ogniem i mieczem” (1648–1651), Viking Books, Warszawa 1999.
  10. Rudawski J.W., Historja polska od śmierci Władysława IV aż do pokoju oliwskiego, czyli dzieje panowania Jana Kazimierza od 1648 do 1660 r., t. 1, tłum. i oprac. W. Spasowicz, Sankt-Petersburg–Moghylew 1855.
  11. Wojna domowa z Kozaki i Tatary, Moskwą, potym Szwedami i z Węgry, przez lat dwanaście za panowania najjaśniejszego Jana Kazimierza króla polskiego tocząca się. Na cztery podzielona księgi ojczystą muzą od Samuela z Skrzypny Twardowskiego, Kalisz 1681.

PDF